De museoloog

"Het heeft aan een zijden draadje gehangen. Meerdere malen." Directeur Ward Rennen van Museumpark Vonk in Eindhoven zegt het nu rustig maar eerder zat hij wel anderhalf jaar lang in de verdediging. Hij kon zijn verhaal niet vertellen, zijn naam raakte besmet, het project dreigde te stranden, terwijl hij wist wat er mogelijk was. Maar dat kwam niet meer aan bod: hij was alleen nog maar bezig met ‘verkeersbewegingsberekeningen’ en onderzoek op onderzoek. Toch gaan in juli de deuren open van het nieuwe museumpark, 26 maanden na het definitieve groene licht. Dat is ‘wankelen’ in de praktijk. Niet als pose van bescheidenheid, maar als werkwijze: bouwen op experimenten in plaats van zekerheden. Je moet de onzekerheid verdragen en toch blijven bewegen. Ward doet dat op elk niveau. De 'vonken' laten dat het duidelijkst zien: elk jaar een nieuw bouwwerk, vier jaar in de maak, gemaakt met en door de gemeenschap. Of bezoekers de verbinding leggen die het museum beoogt? Hij heeft er vertrouwen in maar garanties geven kan niet. Want het is nou eenmaal een experiment. In mijn boek De kunst van het wankelen, of het instabiele museum schrijf ik dat een goede strategie niet begint bij wat we al zeker weten, maar bij het erkennen dat we veel niet weten. Ward Rennen laat zien hoe dat eruitziet als je het echt doet.

“Zowel van extreem links als van extreem rechts werd ik aangevallen. En misschien doe je het dan ook goed."Léontine Meijer-van Mensch leidde drie etnologische musea in Duitsland. Ze vloog mee met ministers naar Nigeria voor de teruggave van de Benin-bronzen, bouwde ruimtes waar gemeenschappen hun voorouders konden herdenken, en legde een directe lijn bloot tussen koloniaal geweld en de Holocaust. Ze werd daarvoor bewonderd én aangevallen, van extreem links tot extreem rechts, soms op dezelfde dag.Nu is ze directeur van Museum Rotterdam, een museum dat na een gedwongen sluiting een nieuwe start maakt in een nieuw gebouw op de plek waar de stad ooit begon, en waarvan ik als lid van de Raad van Toezicht de wedergeboorte van dichtbij mag meemaken.In deze aflevering spreek ik met haar over dekolonisatie en herinneringscultuur, over de politieke druk op musea in Duitsland en Nederland, over hoe 7 oktober ook in de culturele sector de verhoudingen op scherp zette. En over de vraag wat het betekent om een museum te maken dat ruimte biedt aan nuance en twijfel, juist nu de wereld steeds luider om enkelvoudige standpunten vraagt.En dat ze dat nu wil doen in Rotterdam, in een stad die zichzelf ook al tachtig jaar opnieuw probeert uit te vinden, maakt dit gesprek voor mij des te interessanter.Lees ook mijn nieuwe boek : De kunst van het wankelen of het instabiele museum#rotterdam #musea #museum #demuseoloog

Dit is de tweede podcast over het symposium 'De kunst van het wankelen' van 17 april in het Centraal Museum. Luister eerst naar deel één als je dat nog niet deed.We zoeken met z'n allen naar een nieuwe taal. Woorden als hoop, optimisme, snelheid, traagheid, liefde, we gebruiken ze allemaal, maar geven er net iets andere inhoud aan. Dat is geen semantisch spelletje. Het is het wankelen zelf.In dit tweede deel gaat het over wat musea kunnen zijn in een tijd die zelf wankelt. Over hoop als serieuze categorie. Over optimisme dat niet naïef is maar volgehouden. Met Wayne Modest, Lotte Walrave en Michael Huijser.Het slot is van Meta Knol, die het symposium afsloot met een reflectie over het 'Discrepante museum': het museum van de logica én van de liefde, de systeemwereld én de vrije ruimte. Misschien zijn dat wel de twee benen waarop musea wankelen en misschien is dat precies goed zo.Met dank aan Centraal Museum, Amsterdam Museum en Museumvereniging.Lees hier meer over: De kunst van het wankelen of het instabiele museum .⁠

Er was meer animo voor het symposium 'De kunst van het wankelen' dan er stoelen waren in het Centraal Museum. We moesten mensen teleurstellen. Gelukkig namen we alles op. Dit is de eerste van twee podcasts die daaruit voortkwamen.We staan midden in een nieuwe wereld. Niet een wereld die nog moet aanbreken, maar een die zich nog moet zetten. De oude vormen passen niet meer naadloos, ook niet in musea. In drie gesprekken met negen directeuren draaide alles om één grote vraag: hoe breng je dat nieuwe museum voor die nieuwe wereld dichterbij?In dit eerste deel twee gesprekken. Het eerste gaat vooral over engagement en activisme: wanneer spreek je je uit als museum en wanneer misschien niet? Wat is het verschil tussen een activistische houding en een geëngageerde? Onder leiding van Udo Feitsma, met Judikje Kiers, Vera Carasso en Anne de Haij. Het tweede gesprek gaat terug naar de wortels van het museum: wat is de kern van waar het in musea om draait? Met Manfred Sellink, Tanja Elsgeest en Harry Tupan.Met een welkomstwoord van Bart Rutten, gastheer namens het Centraal Museum. Met dank aan Centraal Museum, Amsterdam Museum en Museumvereniging.Lees hier meer over: De kunst van het wankelen of het instabiele museum .

Er zijn van die banen waarvan je je afvraagt: wie dóét dit, voor z’n plezier? Museumdirecteur bijvoorbeeld.Want bedenk, je moet van vele markten thuis zijn. Je bent van de inhoud, maar ook van de mensen — betaalde collega’s én, steeds vaker, een grote groep vrijwilligers. Je beweegt je tussen politiek links en rechts, met om de paar jaar weer een nieuwe wethouder. Je bent ondernemer en enthousiast idealist. Je werft fondsen, bewaakt het geld, snapt iets van bouwen en veiligheidseisen, voelt culturele codes aan en levert ondertussen jaarverslagen op. En dan is er ook nog de raad van toezicht: Wat is besturen. Wat houdt toezicht in? En hoe stevig sta je als directeur in het huidige governance-model?Zeker in een kleiner museum, zoals Museum Cruquius in de Haarlemmermeer, komt álles dichtbij. En toch staat Elise van Melis daar al meer dan 25 jaar middenin. Eerst bij het historisch museum, en sinds 2011 ook bij Museum Cruquius — dat ze door een fusie heen begeleidde en eigenlijk vanaf de grond opnieuw opbouwde. Met een klein team van vier, nu vijf fte, en meer dan tweehonderd vrijwilligers.Hoe houd je zo’n schip op koers? Hoe wankel je vooruit — twee stappen vooruit, één stap achteruit — en altijd doelgericht blijven.Welkom bij De kunst van het wankelen met Elise van Melis, directeur van Museum Cruquius.Hoe gaat dat nou in zo’n museum, zo’n groot vernieuwingsproject?Bestel "De Kunst van het Wankelen of het instabiele museum".

Teylers Museum in Haarlem bestaat al 250 jaar en in die tijd zijn een paar dingen nooit veranderd: de ovale zaal, de vitrines, het gevoel dat je terugloopt door de tijd. Maar precies die tijdscapsule maakt het zo’n ingewikkelde plek om te besturen. Als je zo oud wilt worden, moet je je immers telkens vernieuwen. Blijven experimenteren. Wankelend vooruit! Dat is precies wat Marc de Beyer doet, sinds 4 jaar directeur van het oudste museum van Nederland.In deze aflevering spreken we over wat je doet als je collectie zo authentiek is dat ze zichzelf bijna gevangen houdt. Over fossielen die al sinds 1885 op dezelfde plek liggen. Over Gen Z met platenspelers. En over de tentoonstelling De mannen van Michelangelo: hoe je voor het eerst in de Nederlandse geschiedenis een marmeren beeld van Michelangelo naar Haarlem haalt, een bezoekerswaardering van 8,2 boekt, en toch de vraag overhoudt of dit precies was wat je voor ogen had.Want alleen al de titel riep de vraag op: gaat dit over een van de grootste kunstenaars uit de westerse geschiedenis, of over wie hij beminde? Marc merkte dat zijn eigen bezoekers zich afvroegen: “Moet het nou dat iemand vanuit een gay perspectief iets zegt over Michelangelo? Kan het niet gewoon over zijn kunst gaan?” Een deel vond dat. Een ander deel vond de hedendaagse blik juist verfrissend. En Marc zelf? Die blijft zich afvragen wat er misschien nog beter had gekund.Teylers is een museum dat zichzelf steeds opnieuw probeert uit te vinden zonder zichzelf te verliezen. Hoe ver kun je daarin gaan? En wanneer ben je te voorzichtig of juist te ver gegaan? Luister naar De kunst van het wankelen met Marc de Beyer, directeur van Teylers Museum in Haarlem.

“Er komt altijd een punt waarop je niet anders kan dan jezelf uitspreken,” zegt Anne de Haij, directeur van Stedelijk Museum Schiedam.In musea vinden we het vanzelfsprekend om het gesprek open te houden: ruimte voor perspectieven, geen snelle stellingname. Maar volgens Anne de Haij is er een grens aan die houding. We leven in een tijd waarin het niet alleen meer gaat om uiteenlopende meningen, maar ook om fundamentele kwesties die onder druk staan, zoals mensenrechten en het klimaat. “Dan kun je” zegt ze “niet anders dan je uitspreken”.Tegelijk maakt Anne de Haij een duidelijk onderscheid tussen “activistisch” willen zijn en je uitspreken over onrecht. Dat laatste noemt ze geen activisme, maar “mens-zijn” en “naar elkaar omkijken”.Hoe dat er in de praktijk uitziet, legt ze uit in aflevering 42 van De Museoloog via de manier waarop het museum handelt: niet met vrijblijvende statements, maar via projecten. Kunstenaars laten spreken, werk aankopen, of samenwerken met gemeenschappen als een thema hun leven beheerst.

“Zou je opstappen als een nieuwe regering jou zou verbieden om diversiteitsbeleid te blijven handhaven…?”Dat was een vraag tijdens een bijeenkomst van museumdirecteuren in het voorbije jaar. De meesten zeiden meteen ja. Maar Martine Gosselink, directeur van het Mauritshuis, niet. Ze moest denken aan Wilhelm Martin, directeur van datzelfde Mauritshuis tijdens de Tweede Wereldoorlog. Martine schetst hem niet als held en ook niet als collaborateur, maar als iemand die bleef, juist om te voorkomen dat er “een andere pion” zou komen die wel exact zou gaan doen wat de bezetter wilde. In het Mauritshuis zaten onderduikers voor de Arbeitseinsatz op zolder, terwijl beneden Duitse officieren “kwamen genieten van een leuk strijkje op donderdagmiddag.” Het wringt, en precies dat wringen laat zien wat manoeuvreren in extreme omstandigheden kan betekenen.De redenering van Martine is ongemakkelijk en tegelijk uiterst relevant. Blijven zitten kan betekenen dat je voorkomt dat er iemand op jouw plek komt die zonder aarzeling “dat nieuwe nationale beleid gaat uitvoeren.” In haar verhaal is dat geen lafheid, maar verantwoordelijkheid nemen in omstandigheden die je niet zelf gekozen hebt. Soms meebewegen, soms weigeren, soms tijd kopen, en dat alles om erger te voorkomen.Wilhelm Martin had kunnen vertrekken. Hij was “klaar voor pensioen”, maar hij bleef. Hij “laveerde als een koorddanser” en pas achteraf kun je constateren dat “zijn kwartje de goede kant op is gevallen.”Zijn verhaal is ook een waarschuwing tegen onze behoefte aan snelle morele helderheid. Goed en fout zijn niet altijd zwart-wit, zeker niet als je midden in de storm staat. Dan bestaat handelen uit grijswaarden: grenzen trekken, bijsturen, soms blijven om te beschermen wat anders verdwijnt. Dat is ook wat ik bedoel met “vooruitwankelen”. Niet weifelen uit gemak, maar in beweging blijven met nuance, richting het goede, zonder te doen alsof die weg ooit helemaal helder en simpel is.“Principes zijn er voor mensen die niks te vrezen hebben,” zegt Martine Gosselink.

Nanda van den Berg is directeur van Huis Marseille, Museum voor Fotografie. Tijdens haar studie in de jaren tachtig stuitte ze in een wat vergeten artikel op het werk van Claude Cahun en wist ze meteen: dit wordt mijn afstudeeronderwerp. Dat herkenningsmoment, het gevoel bij een kunstenaar, een foto of een boek: ‘hier moet ik iets mee, dát is het’, is haar sindsdien blijven begeleiden.Pas later vond ze taal voor wat er dan gebeurt. In 2006/2007 las ze The Fashionable Mind van Kennedy Fraser. Fraser beschrijft mode als meer dan kleding: als een systeem van signalen dat laat zien wat er onderhuids in een tijd verschuift. Voor Van den Berg was dat vooral een heldere definitie van iets wat ze al lang ervoer. Noem het trendgevoeligheid, noem het een antenne, maar het is geen doelbewuste zoektocht. Beelden dringen zich aan. Haar selectieproces is daardoor associatief en intuïtief: kijken, wikken, terugkeren, totdat een werk zijn eigen noodzaak bewijst.Die focus op het sprekende, het scherpe, het excellente is voor haar geen elitair motto maar een verdedigingslinie. In een omgeving waarin we dagelijks worden overspoeld door vluchtige beeldproductie en waarin generatieve AI de toevoer van laagwaardige ‘slop’ verder aanjaagt, wil ze werk tonen dat weerstand biedt door precisie en eigenzinnigheid. Omdat het méér zegt over het nu: over hoe we kijken, verlangen, consumeren, herinneren.Het privaat gefinancierde Huis Marseille kiest daarmee een andere koers dan veel publiek gefinancierde collega-instellingen, waar participatie vaak het vertrekpunt is. In Huis Marseille staan het beeld en het oeuvre centraal, al is de inzet vergelijkbaar: de eigen tijd zichtbaar en voelbaar maken. Hoe dat in de praktijk werkt, vertelt Van den Berg in een nieuwe aflevering van De Museoloog.

Onder de titel De kunst van het wankelen ga ik, Arnoud Odding, dit voorjaar in gesprek met museumdirecteuren en conservatoren over de vraag hoe musea omgaan met de crises van onze tijd en met groeiende onzekerheid, wantrouwen en polarisatie. Wat kun je als museum doen wanneer iedereen om snelle, stellige antwoorden vraagt? Hoe blijf je een plek waar mensen kunnen vertragen, kijken, spreken en zich blijven verwonderen?In deze eerste aflevering spreek ik met Judikje Kiers, directeur van het Amsterdam Museum. Ze vertelt hoe ze in de jaren negentig in het Rijksmuseum van dichtbij zag hoe publieksbemiddeling en educatie, mede onder invloed van Henk van Os, van bijzaak naar kernactiviteit groeiden: een museum gaat niet alleen over objecten, maar over de relatie tussen object, verhaal en bezoeker. Die overtuiging nam ze mee naar Museum Ons’ Lieve Heer op Solder, waar ze al snel het thema ‘tolerantie’ centraal zette. Destijds werd dat door sommigen weggezet als “modieus”, maar Judikje laat zien hoe zo’n keuze juist kan uitgroeien tot een duurzaam programma dat verleden en heden met elkaar verbindt. Voor haar is het geen marketinglaag, maar een museale opdracht: historische plekken worden relevant als je durft te spreken over actuele vragen, zonder de complexiteit glad te strijken. Haar internationale ervaring, onder meer in Oekraïne, maakte daarnaast duidelijk hoe kwetsbaar vrijheid, autonomie en erfgoed zijn, en hoe een museum zelfs zonder zichtbare objecten betekenis kan hebben als plek voor herinnering en ontmoeting.Zacht uitgesproken, maar ongelooflijk krachtige woorden over waarden, waarderen en wankelen. Koers houden vraagt moed, ook als dat weerstand oproept of geld kost.